ජාතිකව වැදගත් සත්ව සංරක්ෂණයේ වැදගත්ම විශේෂයක් – බන්ඳුල පෙතියා
ශ්රී ලංකාව, ජීවවිවිධත්වයෙන් අතිශය පිරුණු දූපතක් ලෙස විශේෂ සැලකිල්ලකට ලක්ව තිබේ. මෙරටට අයත් ජලාශ්රවල වාසය කරන මත්ස්ය විශේෂ විශාල ප්රමාණයක් අතරින්, විශේෂ සංක්ෂණ අවධානයක් යොමු කළ යුතු මත්ස්ය විශේෂයක් ලෙස සැලකිය හැක්කේ "බන්ඳුල පෙතියා" ය.
විශේෂ හැඳුනුම් ලක්ෂණ
Pethia bandula ලෙස විද්යාත්මකව හඳුන්වන බන්ඳුල පෙතියා, Cyprinidae කුලයට අයත් කුඩා ගල්ලි මසුන් විශේෂයකි. මෙම මත්ස්යයාගේ දිග සාමාන්යයෙන් සැ.මී. 4.5 – 6.0 අතර පවතී. ශරීරයේ රන් පැහැති පැහැය හා බෙල්ල අසළ පැහැදිලි කළු ලපයකින් එය වෙනස් වන්නේය. ආකෘතියෙන් සරල නමුත් සුන්දර නිමාවකින් යුතුවීම නිසා දේශීය මත්ස්ය ශෛලියේ ප්රබල නමක් ලෙස මෙය සැලකේ.
සංචරණය සහ පරිසරය
බන්ඳුල පෙතියා වාසය කරන ස්ථාන ඉතා සීමිතය. ශ්රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික මෙම මත්ස්යයා හපුවිට දෙසට විහිදෙන වරකාපොළ ප්රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ගලපිටමඩ හි රබ්බිඩිගල හරහා ගලා යන කුඩා ඇළක් දිගේ කිලෝමීටර් දෙකහමාරක පමණ ප්රදේශයක වාසය කරන බව හඳුණා ගෙන ඇත.
වනජීවී දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කරන ලද සමීක්ෂණයකින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කරමින් අනාවරණය වන්නේ, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති මිරිදිය මත්ස්ය 'බණ්ඳුල පෙතියා' හි ජනගහනය දැන් මසුන් සියයකටත් වඩා අඩු වී ඇති බවයි.මෙම මත්ස්යයා ජීවත් වන්නේ පිරිසිදු, ශාක-සම්පන්න හා ජලයේ ධාරාව මඳවල ජල මූලාශ්රවලය. පරිසරය හෙවත් ජලයේ උෂ්ණත්වය, පීඑච් අගය, දීප්තිය සහ ජලයේ පිරිසිදු භාවය – සියල්ලම මෙවැනි මත්ස්යයන්ගේ ජීවිතයට වැදගත් වේ.
සංරක්ෂණ තත්ත්වය
බන්ඳුල පෙතියා, ජාත්යන්තර ස්වභාවික සම්පත් සංවිධානය (IUCN) මඟින් "අතිශයින් අවදානම්" (Critically Endangered) විශේෂයක් ලෙස ලියාපදිංචි කර ඇත. මෙයට හේතු වන්නේ:
ජීවත් වන ස්ථානය අතිශයින් සීමිත වීම
ජල දූෂණය
ජලය හරවාලීම හා ජලාශ්ර විනාශය
විදේශීය මත්ස්ය විශේෂ හරහා ඇතිවන තර්ජණ
මෙම මත්ස්යයා ජීවත් වන ජල මූලාශ්ර සංරක්ෂණය නොකෙරේ නම්, ඉතා ඉක්මනින් මෙම මත්ස්යා වඳවීයා හැකි බව විද්වතුන් අනතුරු අඟවති.
සංරක්ෂණ උත්සාහ
ශ්රී ලංකා ජාතික වනයේ නිලධාරීන්, පරිසර විද්යාඥයන් සහ ජීව විද්යාඥයන් එක්ව මේ මත්ස්යයා සුරක්ෂිත කිරීමට විවිධ කටයුතු සිදු කරති. ඒ අතරින් වැදගත්ම වන්නේ captive breeding (ජලාශ්රය පිටත ගබඩා උපත් ක්රමය) ක්රමය වේ. මේ ක්රමය මඟින් බන්ඳුල පෙතියා විශේෂය වගා කර ජල මූලාශ්රවලට නැවත මුදා හැරීම සිදු කලත් සාර්ථක ප්රථිපළ ලද බවක් මේවන තෙක් වාර්ථා වී නොමැත.
කාලීනව රක්ෂණික ක්රියාමාර්ග, පරිසර පුනරුත්ථාපන, දේශීය ජනතාව දැනුවත් කිරීම, ආචාරධර්ම සහිත මත්ස්ය වගාව මෙහි සාර්ථකභාවයට ඉවහල් විය හැක.
අනාගතය වෙනුවෙන්...
බන්ඳුල පෙතියා වැනි විශේෂයන්, ජීව විවිධත්වය පමණක් නොව, දේශීය ජීවිත විලාසිතාවටත් සංස්කෘතියටත් සම්බන්ධ මූලික භූමිකාවක් නියෝජනය කරයි. එවැනි සත්ව විශේෂ සංක්ෂණය කිරීම මගින් අනාගත පරම්පරාවන්ට අරුතැති උරුමයක් ලෙස උරුම කරදීම සෑම ශ්රී ලාංකිකයෙකුගේම වගකීමක් විය යුතුය.
